Tarih meraklılarının çok iyi bildikleri Milet (Miletos) ülkemizin en çok gezilen ve görülen antik kentlerinden biridir.

 

Milet, Aydın ilimizin Söke ilçesinde Balat Köyü yakınlarındadır. Bir zamanlar Latmos Körfezi kıyısında, önemli bir liman kenti olan Milet, Büyük Menderesin taşıdığı alüvyonlar körfezi doldurunca birçok Ege Kenti gibi kıyıdan içerlerde kalmıştır.

 

Antik dünyanın kehanet merkezi, kadın büyücü ve bilicileriyle ünlü Didim (Didyma), Miletin 20 km. Güneyinde, Akbük körfezindedir.

 

Antik Çağda Tanrı Apollona odaklanmış, kutsal bir kent olduğuna inanılan Didim, iki yanı heykellerle donatılmış, görkemli bir yolla Milete bağlıydı.

 

Miletin büyüyüp, önem kazanması Hellen göçleri sonunda oldu. Hitit İmparatorluğunun zayıflayıp, güç yitirmesi, Truvanın düşmesi İ.Ö. 1000 ile 700 yılları arasında Anadolunun batısının, Trakya ve Ege kıyılarının Hellen işgaline uğramasına yol açmıştı.

 

Batıdan ve adalardan göç eden Hellenler başlıca üç ana topluluktan oluşuyorlardı: Aiolisler, İonlar ve Dorlar.

 

İonlar başta Miletos, Priene, Efes, Foça olmak üzere 12 merkez oluşturuyorlardı. Ege bölgesinin en verimli, en zengin topraklarını ele geçiren İonlar, yerli halkın mallarına el koyup, onları köle olarak çalıştırdılar. Yörenin yetişmiş insan gücünden ve zengin kaynaklarından yararlandılar.

 

40-50 yıl içinde Milette büyük bir ticaret hevesi ve gemicilik başladı. Üretilen mallar kayık ve gemilerle diğer kıyı kentlerine taşınıyor, parası olanlara satılıyor, olmayanlara değiş-tokuş usulü veriliyordu. İki durumda da karlı çıkanlar satıcılardı.

 

Yüz yıl içinde bu ticareti yaygınlaştıran tüccarlar daha büyük gemiler yaptırıp, daha uzak pazarlar aramaya koyuldular.

 

Bazı araştırmacılara göre Milette hatırı sayılı bir Yahudi nüfus yaşıyordu ve Sartta (Sardeste) dünyanın en eski Sinagoglarından biri açıldıktan sonra Milette de bir sinegog açılmıştı.

 

Bir süre sonra Miletli tüccar ve gemiciler Fenikelilerin izlediği yola girip, uygun yerlerde koloniler kurmaya başladılar.

 

Milet Güçleniyor

 

İÖ 2000li yıllarda Anadolu, Yunanistan ve Avrupadan çok daha zengin, çok daha medeni ve çok daha ileri idi.

 

Okuma yazma ve matematik Hititliler tarafından yaygınlaştırılmış, yeni yollar açılmış, atlı araba, silah yapımı, metal ve ahşap işleme ilerlemişti.

 

Anadoluda altın, gümüş, bakır, demir ve mermer boldu. Doğu Karadenizden demir, altın, gümüş ve bakırla birlikte bol bol kereste ve köle getiriliyordu. Bakır satın alınan bir başka merkez Kıbrıstı.

 

Ne var ki karadan Anadolu içleri giden yollar Lydia, Sart ( Sardes), Mysia, Phrygia gibi Anadolunun yerli devletleri Hellenleri sevmiyordu.

 

Aslında göçmen Hellenler arasında da bir birlik ve yardımlaşma yoktu. Aiolis, İonia ve Dor soylarından gelenler sadece kendi soydaşlarına destek oluyorlardı. Göçmen Hellenler, deniz ticaretine ve denizciliğe sarılmak zorunda kalmışlardı. Milet (Miletos) öncülüğünde Efes, Foça, Eritra, Khios (Sakız) , Priene, Lebedos, Teos, Samos (Sisam) bir araya gelerek güç birliği yapmak üzere İonia Birliğini oluşturdu.

 

Deniz ticaretine sarılan Milet, Mudanya, Gemlik, Erdek, İnebolu, Sinop, Samsun, Ordu, Giresun ve Trabzonda koloniler oluşturup, kısa amanda güçlü ve zengin bir kent devleti oldu.

 

Mileti izleyen öteki İon şehir devletleri de zenginleşince İÖ 800- 500 yıllarında İonia yüksek ve üstün bir uygarlığa kavuştu. Sanat ve kültür alanlarında şairler, yazarlar, felsefeciler, tarihçiler, heykeltıraşlar, matematikçiler yetişti.

 

İlkçağın ünlü Yedi Bilgelerinden düşünür Bias, matematikçi astronom Thales, ozan Antimakhos, düşünür Anaximandros, Kallinos, Herakleitos, Pythagoros ve daha pek çok ünlü bu dönemde yetişti. Bu ünlülerin bir kısmı Yunanistana geçip, okullar açtılar, Anadolu uygarlığını Yunanistana ve adalara taşıdılar.

 

Zenginlik kıskançlık, çekememezlik ve düşmanlık getirmişti. En güçlü düşman ise İranın Pers Hanedanı idi. Persler, geçimlerini talan ile sağlıyorlardı. Sık sık Anadolu şehirlerine saldırıp, Anadolunun zenginliklerini yağmalamayı adet edinmişlerdi. İÖ 519da Ege Bölgesini yağmaladılar, yakıp-yıktılar.